چرا تهران پایتخت کتاب جهان نمی شود؟

«تهران در دو دورخیزی که برای کسب عنوان پایتخت کتاب جهان برداشته، ناموفق مانده است. ۲۰۰۶ و ۲۰۱۱ سال های ناکامی ایران در برابر کشورهای ایتالیا (تورین، ۲۰۰۶) و آرژانتین (بوئنوس آیرس، ۲۰۱۱) بود.»

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی طنین یاس ،  ماهنامه شبکه آفتاب نوشت: یونسکو امسال هم هشت شهر ادبی جهان را انتخاب کرد: منچستر (بریتانیا)، دوربان (آفریقای جنوبی)، کبک (کانادا)، لیل هامر (نروژ)، اوترخت (هلند)، سیاتل (آمریکا)، میلان (ایتالیا) و بوچیون (کره جنوبی).
انتخاب پایتخت های ادبی از سال ۲۰۰۴ در کنار انتخاب پایتخت های کتاب از سال ۲۰۰۱ از عمده ترین برنامه های سازمان یونسکو برای ارتقا و رشد فرهنگ و مطالعه است. ایران طی چند سال اخیر تلاش هایی برای کسب هر دو این عنوان ها کرده، اما شیراز به فهرست شهرهای ادبی راه نیافت و تهران هم، در دورخیز برای کسب عنوان پایتخت کتاب در سال های ۲۰۰۶ و ۲۰۱۱، ناکام ماند. هر چند شیراز از سوی یونسکو به دلیل داشتن مقبره شاعرانی همچون سعدی و حافظ شایسته توجه شناخته شد اما برگزاری کنگره شاعران انقلاب در دی ماه ۹۵ هم کمکی به نزدیک شدن به عنوان پایتخت ادبی نکرد. چندی پس از انتخاب ملبورن برای پایتختی ادبی، در سالی که شیراز هم برای نامزدی اقدام کرده بود، بسیاری این درخواست را به منزله پذیرفته شدن و کسب این عنوان جا زدند و کار به جایی رسید که یونسکو اعتراض کرد و رئیس بنیاد فارس شناسی وقت در نامه ای کتبی از همه خواست از لفظ «شیراز، پایتخت ادبی جهان» استفاده نشود؛ چون یونسکو این عنوان را به ایران اعطا نکرده بود و همان سال ملبورن بود که انتخاب شد.
یونسکو در چند سال اخیر بیش از ۱۸۰ شهر را برای پایتختی ادبی انتخاب کرده است. شهرهایی که در آنها ادبیات فولکلور ارج نهاده می شوند و حضور شعر در زندگی روزمره جاری است. همچنین ادبیات جهانی، ناشران فعال و مراکز فرهنگی دارد و از پیشینه ادبی برخوردار است. شیراز، با ادبیات فولکلورش، روح جاری شعر و به واسطه وجود آرامگاه شاعرانی چون سعدی و حافظ بسترهای قدیمی را در خود داشت. بنیادهای فرهنگی همچون بنیاد حافظ و سعدی و بنیاد فارس شناسی همگی می توانستند به مدد این شهر بیایند. با این حال شاخصه های اثرگذار دیگری همچون حضور فعال ناشران و کتابفروشی ها، که در این سال ها در شیراز آسیب دیده اند، سبب شد شیراز این رقابت را واگذار کند. ملبورن در همان سال بودجه ای ۱۰میلیون دلاری برای حمایت از شاعران و نویسندگان جوان اختصاص داد که تأثیر بسیاری در کسب این عنوان داشت.
اما تهران هم در دورخیزی که برای کسب عنوان پایتخت کتاب جهان برداشت ناموفق ماند. ۲۰۰۶ و ۲۰۱۱ سال های ناکامی ایران در برابر کشورهای ایتالیا (تورین، ۲۰۰۶) و آرژانتین (بوئنوس آیرس، ۲۰۱۱) بود. هر چند یونسکو در انتخاب پایتخت کتاب بیش از هر چیز به برنامه های توسعه دهنده و فرهنگ ساز توجه می کند تا این که امکانات موجود را در نظر بگیرد. در ۲۰۱۷ شهر کوناکری، پایتخت گینه، عنوان پایتخت کتاب را به دست آورد. دلیل اصلی این انتخاب بالا بودن شاخص کتاب خوانی در گینه نبود. در ۲۰۱۵ دولت گینه طی آماری اعلام کرده بود که از هر صد ساکن کوناکری تنها یک نفر در عمرش روزنامه یا مجله خریده است. اما دولت گینه در سال های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ با حمایت سازمان های بین المللی سرمایه گذاری چشمگیری در صنعت کتاب و افزایش سوادآموزی و ترویج مطالعه میان دانش آموزان مدارس داشت و همین سبب شد عنوان پایتخت کتاب جهان را از آن خود کند. هر سال سازمان متحد (یونسکو) و سه نهاد بین المللی اتحادیه بین المللی ناشران (IPA)، فدراسیون بین المللی کتابفروشان (IBF) و فدراسیون بین المللی انجمن ها و مؤسسات کتابخانه ای (IFLA) از میان شهرهای مختلفی که نامزدی خود را اعلام کرده اند، پایتخت جهانی کتاب را برای مدت یک سال انتخاب می کنند. در بازه ای دوازده ماهه پایتخت کتاب جهان از توجه و حمایت این نهادها در زمینه گسترش فرهنگ کتابخوانی بهره مند می شود.
این حمایت ها تا جایی پیش می رود که جشنواره های ادبی باسابقه ای همچون جشنواره ادبی ولز و ادینبورگ بارها در کشورهایی که این میزبانی را کسب کرده برنامه های تأثیرگذار و گسترده ای با مشارکت دست اندرکاران پایتخت کتاب آن سال برگزار کرده اند. برای مثال در ۲۰۰۷ بسیاری از نویسندگان سرشناس با حمایت این دو جشنواره به بوگوتا در کلمبیا رفتند و جشنواره بوگوتا ۳۹ را برگزار کردند؛ جشنواره ای که به دلیل موفقیتش در سال های بعد در بیروت با عنوان بیروت ۳۹ نیز برگزار شد. در این جشنواره ۳۹ نویسنده مطرح انتخاب می شوند و آثارشان برای مدت یک سال در آن شهر ترویج می شود.
با این همه تهران بعد از دو دوره ناکامی دیگر به نامزدی برای کسب این عنوان فکر هم نمی کند. در ۱۳۸۳، سازمان فرهنگی و هنری شهرداری تهران سودای نامزدی برای پایتخت کتاب جهان را داشت. همان سال رسول جعفریان، رئیس وقت کتابخانه مجلس، گفته بود: «۹۵ درصد از مردم ایران کتاب نمی خوانند و همین تیراژ کتاب نشانی از این مسأله است.» در معیارهای سازمان یونسکو، مشخص بودن سرانه مطالعه بر اساس تحقیقات علمی و برنامه های مدون برای افزایش آن، تعداد کتابفروشی ها و کتابخانه های عمومی، آزادی عمل و آزادی بیان، رعایت قانون کپی رایت و حقوق مؤلفان خارجی از جمله شاخصه های مورد توجه است. شاخصه هایی که تهران در ویترین عمومی فرهنگی اش برای داشتن هر کدام از آنها با چالش های اساسی مواجه است. تعداد کتابفروشی های تهران، پایتخت ایران، با توجه به جمعیتش هنوز از عدد هزار باب هم بالاتر نرفته است و در عین حال اختلاف نظرهای بسیاری بر سر مطالعه هشت یا بیست دقیقه ای باقی است و رعایت نکردن قانون کپی رایت نیز بازار کتاب خارجی را بدل به ملغمه ای عجیب کرده است. امسال در جریان برگزاری نمایشگاه بین المللی کتاب فرانکفورت، رئیس اتحادیه بین المللی ناشران با حیرت و ناراحتی از وضعیت ترجمه و رعایت نکردن حقوق نویسندگان خارجی در ایران یاد کرد. با این همه به نظر می رسد طرح هایی همچون جشنواره های فصلی کتاب، باشگاه های کتابخوانی در روستاها و شهرهای دورافتاده، پایگاه های نقد ادبیات داستانی و شعر برای جوانان، راه اندازی بزرگ ترین کتابفروشی جهان در تهران و تلاش هایی که برای گفت وگو با اتحادیه بین المللی ناشران در وزارت ارشاد سیدعباس صالحی رخ داده نشانه هایی است از زمینه سازی برای بهبود ویترین و منظر فرهنگی تهران تا دوباره برای کسب این عنوان تلاشی شود. تلاشی که معلوم نیست در نبود قانون کپی رایت و حضور دائم بررسی پیش از انتشار تا چه حد مقبول سازمان جهانی یونسکو قرار بگیرد.»
انتهای پیام/م

Let’s block ads! (Why?)